Endoproteza biodra – nowoczesne podejście do rehabilitacji

Po endoprotezie biodra wstajesz z łóżka zwykle w ciągu doby, a pierwsze kroki z kulami stawiasz jeszcze w szpitalu. Ból po operacji mija szybciej niż osłabienie: mięśnie biodra i uda odbudowują się miesiącami i bez celowego treningu operowana noga długo zostaje słabsza. Dlatego rehabilitacja to nie tylko pierwsze tygodnie z kulami, ale kilka miesięcy treningu siłowego z rosnącym obciążeniem, prowadzonego według pomiarów siły i ruchu.

Co dzieje się z mięśniami biodra po operacji?

Endoproteza zastępuje zniszczony staw: główkę kości udowej i panewkę w miednicy. Ból zwyrodnieniowy znika, ale mięśnie, które przez lata pracowały przy bolącym biodrze, nie wracają do formy same. Słabną już przed operacją, gdy biodro boli i noga pracuje mniej, a sam zabieg dokłada swoje – chirurg musi dostać się do stawu przez mięśnie i torebkę stawową.

Jak długo to trwa? W badaniu 20 osób, którym wymieniono staw biodrowy z powodu zwyrodnienia, mięśnie zmierzono w tomografii przed operacją, po pół roku i po dwóch latach. Po dwóch latach mięsień biodrowo-lędźwiowy (główny zginacz biodra) był po operowanej stronie o 7% mniejszy niż po zdrowej, a przywodziciele uda o 8%. Zmiany w tomografii widać było też w mięśniach pośladkowych.

Słabsze mięśnie nie zawsze przeszkadzają w codziennych czynnościach. W badaniu 26 osób po endoprotezie biodra, które przez rok po operacji regularnie badano, po dwunastu miesiącach wchodziły po schodach, wstawały z krzesła i chodziły podobnie jak ich zdrowi rówieśnicy. Mięsień czworogłowy (przód uda) miał jednak wciąż o 17% mniej siły, a mięśnie tylnej strony uda – o 23%.

Widać to w chodzie. Przegląd 74 badań, które objęły 2477 osób po endoprotezie biodra, pokazał, że już sześć tygodni po operacji ludzie chodzą szybciej i stawiają dłuższe kroki niż przed nią. Po roku wciąż jednak chodzą wolniej niż osoby zdrowe, krócej stoją na jednej nodze w każdym kroku, a biodro mniej się prostuje. Chód nie wyrównuje się więc sam z siebie – trzeba nad nim pracować.

Pierwsze dni i tygodnie: wstawanie, kule, zasady ruchu

Im wcześniej po operacji zaczynasz się ruszać, tym lepiej. W przeglądzie pięciu badań z udziałem 622 osób po wymianie stawu biodrowego lub kolanowego pacjenci, którzy wcześniej zaczynali siadać i chodzić – w większości badań siadali w ciągu doby, a chodzili w ciągu dwóch dni – wychodzili ze szpitala średnio o 1,8 dnia szybciej. Nie mieli przy tym więcej powikłań.

Na początku chodzi o proste rzeczy: bezpieczne wstawanie z łóżka i krzesła, chodzenie z kulami, schody, napinanie mięśni pośladkowych i uda, ruchy stopą w górę i w dół. Te ćwiczenia pobudzają mięśnie i krążenie w nodze, a chodzenie z kulami uczy znów obciążać operowaną nogę.

Wiele osób dostaje przy wypisie listę zakazów: nie zginać mocno biodra, nie zakładać nogi na nogę, nie obracać kolana do środka. W przeglądzie siedmiu badań z udziałem 6900 osób operowanych z dostępu tylnego zwichnięcie endoprotezy zdarzyło się u 2,2% osób, które dostały takie zakazy, i u 2,0% tych, które ich nie dostały. Nowszy przegląd, który objął 8835 osób operowanych z dostępu tylnego z powodu zwyrodnienia, pokazał to samo: zakazy nie zmieniały liczby zwichnięć w pierwszych trzech miesiącach ani tempa powrotu do sprawności.

Twoje zasady ustala jednak operator. Zależą od dostępu, rodzaju implantu i tego, co lekarz zobaczył w czasie zabiegu – i to one obowiązują w pierwszych tygodniach. Rehabilitację układa się tak, żeby się w nich zmieścić.

Jak sprawdzić, czy biodro jest gotowe na więcej?

Upływ tygodni od operacji mówi niewiele. Jedna osoba po sześciu tygodniach wchodzi po schodach krokiem naprzemiennym, druga wciąż stawia operowaną nogę ostrożnie i dostawia drugą. Dlatego o kolejnym etapie decydują wyniki badania, a nie kalendarz.

Co warto sprawdzić:

• siłę mięśni – odwodzicieli biodra (głównie mięśnia pośladkowego średniego, który trzyma miednicę w poziomie, gdy stoisz na jednej nodze), prostowników i zginaczy biodra oraz mięśni uda, każdą stronę osobno,
• zakres ruchu biodra w zgięciu, wyproście i na boki,
• rozkład ciężaru przy wstawaniu i w przysiadzie – czy obie nogi pracują po równo, czy jedna przejmuje więcej,
• stanie na jednej nodze – czy miednica nie opada na stronę nogi uniesionej,
• chód i schody – czy kroki są równe, czy tułów nie przechyla się nad operowaną nogą.

Wynik operowanej nogi porównuje się z drugą nogą i z poprzednimi pomiarami. Liczy się to, czy różnica maleje z wizyty na wizytę.

Jakie ćwiczenia po endoprotezie biodra? Trening siłowy z obciążeniem

Na początku dobrze sprawdzają się ćwiczenia w odciążeniu: w leżeniu, na sprzęcie ze sprężynami i pętlami, które przejmują część ciężaru nogi albo stawiają lekki opór. Biodro dostaje ruch i pracę mięśni, a ból nie blokuje ćwiczenia.

Potem przychodzi czas na trening siłowy, czyli ćwiczenia z ciężarem, który rośnie razem z siłą. W badaniu 24 osób po endoprotezie biodra z powodu zwyrodnienia połowa już tydzień po operacji zaczęła trening z ciężarem bliskim maksymalnego: wypychanie nogami na suwnicy i odwodzenie operowanej nogi, pięć razy w tygodniu przez cztery tygodnie, oprócz zwykłej rehabilitacji. Ta grupa zyskała wyraźnie więcej siły niż osoby po samej zwykłej rehabilitacji, także w mięśniach odwodzących biodro.

Czy taki trening nie nasila bólu? W badaniu 37 osób, które wkrótce po operacji biodra zaczęły dwa razy w tygodniu ćwiczyć z obciążeniem pod okiem fizjoterapeuty, ciężar w ćwiczeniach wzrósł w ciągu 10 tygodni o 67–166%. Ból biodra w czasie ćwiczeń był najwyżej umiarkowany i z tygodnia na tydzień malał. W 24 ze 152 treningów ból chwilowo wzrósł – dlatego obciążenie dobiera się do tego, jak reaguje biodro. Przegląd badań nad treningiem siłowym przed i po wymianie stawu biodrowego i kolanowego nie odnotował w żadnym z nich działań niepożądanych.

Liczy się też to, kto prowadzi trening. W badaniu 73 osób, które przed wymianą biodra miały wyraźnie ograniczoną sprawność, jedna grupa ćwiczyła sama w domu siedem dni w tygodniu, druga pięć dni w domu i dwa razy w tygodniu z obciążeniem pod okiem fizjoterapeuty. Po 10 tygodniach siła nogi wzrosła w obu grupach podobnie, ale osoby trenujące z fizjoterapeutą chodziły szybciej i sprawniej wchodziły po schodach.

Gdy siła rośnie, ćwiczenia przechodzą do pozycji stojącej: wstawanie z krzesła z obciążeniem, wchodzenie na stopień, przysiady, stanie na jednej nodze, a potem ćwiczenia na jednej nodze z ciężarem. Operowana noga często potrzebuje więcej pracy niż zdrowa, więc część ćwiczeń robi się każdą nogą osobno – piszemy o tym we wpisie o słabszej nodze po urazie.

Kiedy samochód, praca i sport po endoprotezie biodra?

Samochód. W przeglądzie badań, w których osoby po endoprotezie biodra hamowały na symulatorze jazdy, czas reakcji przy hamowaniu wracał do poziomu sprzed operacji po około sześciu tygodniach. Według ankiet zebranych w tym samym przeglądzie 960 pacjentów wracało za kierownicę średnio po nieco ponad czterech tygodniach. Termin zależy od strony operacji, rodzaju skrzyni biegów i leków przeciwbólowych – ustal go z lekarzem.

Praca i sport. W przeglądzie 37 badań nad powrotem do pracy i sportu po endoprotezie biodra do pracy wracało mniej więcej siedem na dziesięć osób, w czasie od tygodnia do 17 tygodni. Do sportu ludzie wracali po 16–28 tygodniach. Po operacji uprawiało go nawet trochę więcej osób niż tuż przed nią, a osiem na dziesięć wracało do poziomu sprzed pojawienia się dolegliwości. Rodzaj sportu i moment powrotu omów z operatorem, a gotowość sprawdź pomiarami siły i równowagi.

Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem?

Ból i obrzęk w pierwszych tygodniach są normalne i powinny stopniowo maleć. Do lekarza albo na szpitalny oddział ratunkowy zgłoś się, gdy:

• pojawia się nagły, silny ból biodra, często z uczuciem „przeskoczenia”, a noga wydaje się krótsza albo obrócona – to może być zwichnięcie,
• rana jest zaczerwieniona, ciepła, sączy się z niej płyn albo masz gorączkę – to może być zakażenie,
• łydka jest obrzęknięta, bolesna i cieplejsza niż druga, albo pojawia się duszność lub ból w klatce piersiowej – to może być zakrzep,
• ból z tygodnia na tydzień narasta, zamiast maleć.

W takich sytuacjach ćwiczenia odkłada się do czasu badania przez lekarza.

Jak wygląda rehabilitacja po endoprotezie biodra u nas?

W gabinecie Active-Fizjo w Nadolicach Małych rehabilitację po endoprotezie biodra prowadzimy w ramach fizjoterapii po operacji. Na pierwszej wizycie rozmawiamy o przebiegu zabiegu, zaleceniach operatora i o tym, do czego chcesz wrócić. Mierzymy zakres ruchu biodra i siłę mięśni dynamometrem, każdą stronę osobno, a wstawanie i przysiad sprawdzamy na platformie siłowej. Widzisz wtedy w liczbach, ile brakuje operowanej nodze.

Zaczynamy od ćwiczeń w odciążeniu na reformerze i Cadillacu, potem przechodzimy do treningu siłowego, w którym co tydzień rośnie obciążenie, i do ćwiczeń w staniu. Dostajesz też zestaw ćwiczeń do domu. Pomiary powtarzamy, żeby sprawdzić, czy różnica między nogami maleje i czy można przejść do kolejnego etapu. Jeśli wracasz do biegania, roweru albo innego sportu, pomocna jest diagnostyka sportowa.

Jeśli drugie biodro albo kolano też daje znać o sobie, przeczytaj, jak ćwiczyć przy zwyrodnieniu stawów.