Płaskostopie nabyte – gdy stopa traci kształt

Płaskostopie nabyte to łuk stopy, który opada dopiero w dorosłym życiu, zwykle w średnim wieku. Najczęstszą przyczyną jest osłabione i przeciążone ścięgno mięśnia piszczelowego tylnego, które podtrzymuje łuk od środka. Pierwsze sygnały to ból i obrzęk za kostką przyśrodkową oraz trudność ze wspięciem na palce jednej nogi. We wczesnym etapie pomagają ćwiczenia wzmacniające ten mięsień i stopę oraz dobrze dobrane wkładki.

Czym płaskostopie nabyte różni się od płaskiej stopy?

Część osób ma płaskie stopy od dziecka i nic ich nie boli. Płaskostopie nabyte to coś innego: stopa, która przez lata miała normalny łuk, zaczyna się spłaszczać, czasem tylko po jednej stronie. Buty wykrzywiają się do środka, stopa po dłuższym chodzeniu jest zmęczona, a kostka od wewnątrz boli i puchnie.

To nie jest rzadkość. W badaniu losowo wybranych kobiet po 40. roku życia z jednej angielskiej przychodni wczesne stadium tego problemu miała mniej więcej jedna na trzydzieści. Żadna nie miała postawionej diagnozy, choć objawy trwały u nich długo.

Dlaczego łuk stopy opada?

Mięsień piszczelowy tylny leży głęboko w łydce. Jego ścięgno schodzi za kostką przyśrodkową i przyczepia się m.in. do kości łódkowatej, czyli kości na szczycie łuku po wewnętrznej stronie stopy. Gdy mięsień pracuje, unosi łuk i usztywnia środek stopy przed odbiciem.

Gdy ścięgno jest przeciążone i zaczyna się zwyradniać, słabnie. Łuk przestaje być podtrzymywany od środka, pięta ustawia się koślawo (od tyłu widać, że odchyla się na zewnątrz względem goleni), a przodostopie ucieka na zewnątrz. Przegląd badań, w których porównano chód osób z dysfunkcją tego ścięgna i osób zdrowych, pokazał właśnie taki obraz: w czasie chodu pięta mocniej odchyla się na zewnątrz, a przodostopie ucieka na zewnątrz.

Kto jest bardziej narażony? W badaniu, w którym przejrzano historię choroby 67 osób z zerwanym ścięgnem piszczelowym tylnym (średnio 57 lat), ponad połowa miała nadciśnienie, cukrzycę albo otyłość. Najmocniej z zerwaniem wiązała się otyłość, w mniejszym stopniu nadciśnienie. Część badanych miała też za sobą uraz albo operację po wewnętrznej stronie stopy.

Płaskostopie nabyte to nie to samo co nadpronacja, czyli nadmierne „wpadanie” stopy do środka w ruchu. Nadpronacja może dotyczyć stopy ze zdrowym ścięgnem. O niej piszemy osobno we wpisie o nadpronacji.

Jak rozpoznać płaskostopie nabyte?

Typowe objawy to ból po wewnętrznej stronie stopy i kostki, osłabienie przy wspinaniu się na palce i stopa, która powoli zmienia kształt. Dwa proste sprawdziany możesz zrobić w domu.

Objaw „zbyt wielu palców”. Stań boso i poproś kogoś, żeby spojrzał na Twoje stopy od tyłu albo zrobił zdjęcie. Przy zdrowej stopie zza pięty widać zwykle najwyżej mały palec. Gdy przodostopie ucieka na zewnątrz, po tej stronie widać dwa, trzy palce albo więcej. Ważna jest wysokość aparatu: w badaniu, w którym chirurdzy stopy oceniali zdjęcia 11 osób z płaskostopiem, na zdjęciach z poziomu podłogi objaw był widoczny u 2 osób, a na zdjęciach z wysokości 40 cm u 10.

Wspięcie na palce jednej nogi. Przytrzymaj się lekko ściany i wspinaj się na palce jednej nogi, a potem drugiej. Porównaj, ile razy dasz radę i czy pięta przy wspięciu przechyla się do środka tak samo po obu stronach. Osoba z dysfunkcją piszczelowego tylnego często nie zrobi ani jednego pełnego wspięcia po chorej stronie. Przegląd 10 badań, w których porównano osoby z tym problemem i osoby zdrowe, pokazał, że osoby z dysfunkcją robiły wyraźnie mniej wspięć, miały słabsze mięśnie przywodzące i odwracające stopę oraz niższy łuk.

W gabinecie dokładamy do tego badanie ścięgna palcami (bolesne i pogrubiałe za kostką), ocenę, czy łuk wraca, gdy stopa jest odciążona, oraz pomiar zakresu ruchu w stawie skokowym. Sztywna kostka dokłada stopie pracy, o czym piszemy we wpisie o utracie ruchomości stopy.

Co pomaga przy płaskostopiu nabytym?

We wczesnym stadium, gdy stopa jeszcze daje się ustawić, podstawą jest trening i odciążenie ścięgna wkładką. Te dwie rzeczy działają najlepiej razem.

Ćwiczenia na mięsień piszczelowy tylny

W badaniu, w którym 36 dorosłych z wczesnym stadium dysfunkcji losowo podzielono na trzy grupy, wszyscy przez 12 tygodni nosili wkładki i rozciągali łydki, a dwie grupy dodatkowo ćwiczyły z oporem. Ból i ograniczenia zmniejszyły się we wszystkich grupach, ale najbardziej u osób, które dołożyły ćwiczenia ekscentryczne, polegające na kontrolowanym opuszczaniu pod obciążeniem. Przegląd trzech badań z udziałem 93 osób potwierdził, że taki zestaw zauważalnie zmniejsza ból i ograniczenia w codziennym życiu.

W innym badaniu 47 osób z wczesnym stadium dysfunkcji leczono według stałego programu: nosiły ortezę lub wkładkę i intensywnie ćwiczyły w domu. Po około 10 wizytach u fizjoterapeuty w ciągu 4 miesięcy cel osiągnęło 39 z nich, czyli ponad 8 na 10, a prawie 9 na 10 było zadowolonych z leczenia. Celem było m.in. 50 wspięć na palce jednej nogi i przejście około 30 metrów na palcach bez bólu lub z niewielkim bólem. To dobra miara tego, ile trzeba odbudować.

Ćwiczenie „krótka stopa”

Stoisz boso, palce leżą swobodnie na podłodze. Bez podkurczania palców przyciągasz przodostopie w stronę pięty, tak żeby łuk się uniósł, a stopa „skróciła”. Trzymasz kilka sekund i rozluźniasz.

Przegląd 6 badań z udziałem 201 osób z płaskostopiem pokazał, że to ćwiczenie zmniejszało opadanie kości łódkowatej pod obciążeniem i poprawiało ustawienie stopy bardziej niż postępowanie w grupach porównawczych, najczęściej wkładki albo inne ćwiczenia wzmacniające. W badaniu, w którym 40 osób z bolesną, elastyczną płaską stopą losowo podzielono na dwie grupy, ci, którzy przez 6 tygodni nosili wkładki i robili „krótką stopę” (3 serie po 10 powtórzeń dziennie), mieli mniej bólu i lepszą sprawność niż osoby noszące same wkładki.

Wkładki

Przegląd 4 badań z udziałem 186 osób z wczesną dysfunkcją piszczelowego tylnego pokazał, że wkładki z indywidualnie dopasowanym podparciem łuku zmniejszały ból bardziej niż płaskie wkładki, a połączenie wkładek z ćwiczeniami wzmacniało efekt. Przegląd 24 badań z udziałem dorosłych z elastycznym płaskostopiem pokazał, że wkładka zmienia ustawienie tylnej części stopy w czasie chodu, a w mniejszym stopniu także obciążenie kolana.

Wkładka zmienia rozkład obciążeń i daje ścięgnu warunki do pracy, kiedy trening odbudowuje siłę. Więcej o tym, co wkładka faktycznie robi, piszemy we wpisie o wkładkach ortopedycznych.

Na start w domu zwykle dajemy:

• „krótką stopę” w staniu, 3 serie po 10 powtórzeń dziennie,
• wspięcia na palce, najpierw na obu nogach, potem na jednej, z powolnym opuszczaniem pięty,
• przywodzenie stopy z gumą: stopa w zgięciu podeszwowym ciągnie gumę do środka.

Obciążenie zwiększamy stopniowo. Ból ścięgna podczas ćwiczeń może być lekki, ale nie powinien narastać z dnia na dzień.

Kiedy płaskostopie to poważniejsza sprawa?

Zgłoś się na badanie, gdy:

• za kostką przyśrodkową boli i puchnie dłużej niż kilka tygodni,
• nie dasz rady wspiąć się na palce jednej nogi albo po jednej stronie idzie to wyraźnie gorzej,
• jedna stopa w ciągu miesięcy zmienia kształt, a buty deformują się tylko po jednej stronie,
• stopa robi się sztywna i łuk nie wraca nawet bez obciążenia.

Autorzy artykułu przeglądowego o dysfunkcji ścięgna piszczelowego tylnego podkreślają, że wczesne rozpoznanie i szybkie rozpoczęcie leczenia mogą zatrzymać postęp zmian. Opisane wyżej programy ćwiczeń dotyczyły wczesnych stadiów, gdy stopa jeszcze daje się ustawić. W tym samym badaniu 47 osób operacji ostatecznie wymagało 5 z nich (11%).

Płaska stopa wiąże się też z bólem kolana. W dużym badaniu, w którym sprawdzono stopy i kolana 1903 starszych Amerykanów (średnio 65 lat), osoby z najbardziej płaskimi stopami częściej niż pozostałe miały ból kolana przez większość dni i częściej uszkodzoną chrząstkę po wewnętrznej stronie kolana.

Jak leczymy płaskostopie nabyte w Active-Fizjo?

W gabinecie Active-Fizjo w Nadolicach Małych zaczynamy od oglądania stóp w staniu i w ruchu oraz od testu wspięcia na palce każdej nogi osobno. Siłę łydki mierzymy dynamometrem, osobno dla każdej strony, i oceniamy zakres ruchu w stawie skokowym. Na platformach siłowych sprawdzamy, jak noga przyjmuje ciężar w przysiadzie i przy lądowaniu.

Na tej podstawie układamy plan ćwiczeń z progresją obciążeń, a po kilku tygodniach mierzymy ponownie. Gdy stopa potrzebuje podparcia, robimy indywidualne wkładki, formowane na stopie pacjenta. Kiedy ból ścięgna utrudnia ćwiczenia, dokładamy terapię manualną, taping albo laser wysokoenergetyczny.

Tak samo pracujemy przy innych przeciążeniach i urazach stopy i kostki.